Eutyun
ՃԱՆԱՉԵԼ ԻՄԱՍՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՒ ԶԽՐԱՏ, ԻՄԱՆԱԼ ԶԲԱՆՍ ՀԱՆՃԱՐՈՅ
  Սկզբնաէջ      
  
18/07.2008թ.
Արամ Մկրտչյան
ԻԼԻԱԿԱՆԸ  ԵՎ  ՀԱՅԿԱԿԱՆ  ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ  
 
     Եվրոպայում վաղուց արդեն գործում է «Տրոյա» նախագիծը, որի մեջ ընդգրկված են շատ հայտնի մասանգետներ տարբեր համալսարաններից, հետազոտական կենտրոններից, բայց ցավոք սրտի այս միջազգային ծրագրի մեջ հայկական կողմից որևէ մասնագետ մասնակցություն չունի: Հայկական մշակույթի հնագույն շերտերը բացահայտելու համար շատ կարևոր է որպեսզի հայկական կողմը մասնակից լինի միջազգային հետազոտությունների այն ծրագրերին, որոնք կատարվում են ժամանակակից Թուրքիայի տարածքներում:
    Ինձ համար շատ հետաքրքրական էր իմանալ Ա.Վարպետյանի կարծիքը Ռաուլ Շրոթի գրած «Հոմերոսի հայրենիքը» գրքի վերաբերյալ: «ՀՈՄԵՐՈՍԸ ԿԻԼԻԿԵՑԻ՞» հոդվածի մեջ (տե'ս` այս հղումով) հեղինակի նկատառումները, որոնք կապված են Հոմերոսյան հերոսների անունների ծագումնաբանությանը, շատ էական են:
    Հետաքրքիր է նաև Վարպետյանի դիտարկումները, որոնք կապված են «Սասունցի Դավիթ» էպոսի մեջ եղած հնագույն շերտերի հետ, նաև հետաքրքիր է «Այա, Էա» աստվածային երևույթների միջոցով որոշակի բացահայտումների փորձը, որը նորագույն հետազոտությունների համար ճիշտ ուղղություն է` այն կարող է որոշակի հստակեցումների շնորհիվ հետաքրքիր բացահայտումներ կատարել:
  
Հատված
 Արևորդոց Խորհրդանշանները
        Օսվալդ Սպենգլերի «Համաշխարարային պատմության հնագույն ժամանակները» (Oswald Spengler: Frühzeit der Weltgeschichte. München, 1966)  աշխատությունից հետո, եվրոպական մշակույթի հնագույն ժամանակաշրջանի վերաբերյալ գիտական աշխատանքների մեջ տևական տեղապտույտ սկսվեց: Սպենգլերի այս աշխատանքը հետաքրքիր է այն առումով, որ այն ինչ տեղի է ունենում ողջ եվրասիական տարածաշրջանում, դիտվում է «Ինդոգերմանական» կտրվածքի միջով: Բնականաբար առաջին պլան մղելով գերմաններին, նա երրորդական պլան է մղում հայերին: Սպենգլերի այս տեսակետը եվրոպական և հատկապես գերմանական հանրության մեջ բավականին ամուր է և անսասան:
        Ըստ նրա՝ մ.թ.առաջ 1200 թվականը համարվում է Ինդոգերմանական-Փռուգյան ցեղերի (indogermanisch-phrygische)  վերաբնակեցման ժամանակաշրջանը Փոքր Ասիայում, մ.թ.առաջ 7-րդ դարում Փռուգյացիները հաստատվեցին Շլիմանյան Տրոյայի տարածքներում:
        Գիտական աշխատանքների մեջ տևական տեղապտույտը և 40-ամյա անդորրը վերացավ Ռաուլ Շրոթի գրած «Հոմերոսի հայրենիքը» գրքի հրապարակմամբ, որի միջոցով, արդեն մեկ տարի շարունակ շատ ակտիվ քննարկվում է Հոմերոս-Տրոյա-Հունաստան եռանկյունու փոխհարաբերությունները:Այն մի փորձ է «Հոմերոսի հայրենիքը» գրքի միջոցով ճշտել եվրոպական մշակույթին վերաբերվող որոշակի ելակետային և սկզբունքային խնդիրներ:
        Ըստ էության Ռաուլ Շրոթը բարձրացրել է հետևյալ հարցը` Եվրոպական մշակութային մտքի և մտածողության ձևավորման հիմնական ակունքները սկսվո՞ւմ են «գերմանական» և «հին հունական» ակունքներից, թե՞ «գերմանները» և «հին հույները» օգտվում էին ուրիշ ակունքներից, որը ամբողջացվել է այդ «ուրիշ ակունքներին» ամենամոտ կանգնած մշակութային գործչի՝ Հոմերոսի կողմից:
        Հարցադրումը ուղղակի կասկածի տակ է դնում «հին հունական» վարկածը, որը բնականաբար ավտոմատիկորեն կասկածի տակ է դնում նաև Սպենգլերի «Ինդո գերմանական» վարկածը:
        Այս գրքի մեջ Շրոթը կատարել է մի շարք սկզբունքային հարցադրումներ, թվարկենք մի քանիսը ՝
                1)  Ո՞վ էր Հոմերոսը,
                2)  Որտե՞ղ էր Տրոյան,
                3)  Ո՞ւմ և ի՞նչ պատվեր է կատարել Հոմերոսը,
                4)  Ի՞նչ է իրենից ներկայացնում «Իլիականը»:

        Շրոթը հայտարարում է, որ Հոմերոսը մ.թ.առաջ 7-րդ դարի ասորական հեղինակ էր և ծառայում էր ասորական արքունիքում, նա կավատ էր: Հոմերոսը կուրանալուց հետո, որպես հայտնի երգասաց՝ էմիգրանտ-օտարականի կարգավիճակով հայտնվեց հունական աշխարհում: Որպես հայտնի երգասաց, նա հունական կողմից պատվեր ստացավ գրել նախահույների հաղթական պատերազմների, ավանդապատումների և հերոսապատումների մասին: Հոմերոսը ստացած պատվերը փայլուն իրականացրեց: Համաձայն Շրոթի, Հոմերոսը հավաքագրել և ամբողջացրել է տարբեր ժամանակաշրջաններում Կիլիկյան տարածաշրջանում տեղի ունեցած աշխարհակալական ընդհարումների հայտնի ավանադապատումները և ամբողջացրել մեկ շարքի մեջ, որը մեզ հայտնի է «Իլիական» անունունով: Շրոթի կարծիքով՝ Հոմերոսյան Տրոյան գտնվում է Կիլիկիայում, որը աշխարհին ավելի շատ հայտնի է որպես Karatepe «սև կուզ» հնավայր անունով:
   
Ասատիբադա-Քարաթեփե հնավայրի հարթաքանդակներ, մ.թ.առաջ 1000-1500 թթ.
         Ռաուլ Շրոթի տեսակետի հիմնական ընդդիմախոսն է Joachim Latacz-ը, որը պնդում է, որ Հոմերոսյան Տրոյան այն է, որ հայտնաբերել է Շլիմանը և պատճառաբանում է` կապելով այն Դարդանել (Հելլեսպոնտ)  նեղուցի վերահսկման փաստի հետ: Ռաուլ Շրոթի ընդդիմախոս Joachim Latacz-ը պնդում է,որ հեղինակը կատարել է մի քանի լուրջ բացթողումներ: Տեղադրելով Իլիոնը Կիլիկիայում, նա խախտում է տոպոգրաֆիական՝ այսինքն տեղանքի վերաբերվող տեղեկությունները:
        Ընդդիմախոսը նշում է, որ նախահույները՝ Ախայաները, Կիլիկիայի Տրոյայից ուղիղ գծով գտնվում են 800 կմ հեռավորության վրա: Նա նաև պնդում է, որ խախտված է ժամանակագրությունը, որը ներկայացնում է Հոմերոսը:
        Կիլիկիան մինչև 1915 թվականը քաղաքականության և դավանաբանության մեջ համարվել է քրիստոնեական աշխարհ, իսկ մեզ համար՝ Փոքր Հայաստան: Հայկական ժամանակակից մշակույթի մեջ նա իր հաստատագրված տեղը ձեռք է բերել որպես միայն երկրորդ հայկական թագավորություն: Ընդհանրապես մեր կողմից Կիլիկիան չի դիտվել որպես նախաքրիստոնեական հնագույն շրջանի հայկական մշակույթի անբաժանելի մաս և այդ ուղղությամբ կատարված ուսումնասիրություններ գրեթե չկան: Որպես կանոն, Փոքր Ասիական տարածաշրջանի հնագույն մշակույթը ժամանակակից պատմության մեջ հայ մշակույթի հետ կապվում է ուրարտական ժամանակաշրջանից սկսած, իսկ մինչև ՈՒրարտուն, այդ մշակույթի կրողները հիմնականում հայտարարված են այլ էթնոսներ կամ անհայտ էթնոսներ:
        Կիլիկիան մեզ հայտնի է որպես հեթթական Kizzuwatna, աքքադական Kizwatna, եգիպտական Qiduwadana: Kizzuwatna թագավորության ծաղկուն ժամանակա շրջանը սկսվում մ.թ.առաջ 2-րդ հազարամյակից և հասնում է մինչև ուրարտական շրջան: Kizzuwatna /Kizwatna/ Qiduwadana տեղանունը նշանակում է Kizzu-կցված w(b)atna- պատ, այսինքն կցված պատ կամ «կցված պատ դառնալ»:
        Kizzuwatna-ի հիմնական մայրաքաղաքը եղել է Kummani /Kummanna/ URUK ummiana (ասորական URUK u-um-me, Kummue)հեթթերը և ուրարտացիները մայրաքաղաքին անվանում էին նույն ձևով՝ Kummaha, որը հույների կողմից կոչվեց Kommagene և պատմության մեջ մնաց այդ անվամբ:
        Հայտնի քաղաքներն են՝ Aranaš, Erimma, Lawazantiza, ենթադրվում է, որ նրանք գտնվել են Kummani շրջանում: Այդ քաղաքները հնարավոր է նույնացնել կապադովքյան Luhuz(z)antiya, Elbistan, Luwanna հետ: Կիլիկիայի մյուս հայտնի քաղաքներն են՝ Neriša, PituraTarša/Tarsus/Terušša, Uriga/Urušša/ALur-šu, Urrus /Orossos/ Arsūz, Zazlippa /Zizzilippa/ Zinziluwa, հայտնի գետն է Bu /Puruna, հայտնի սարը կամ լեռները կոչվել են Ubarbašša/ Up-pár-pa-aš:
        Karatepe ամրոց հնավայրը մասնագետների և ուսումնասիրողների նեղ շրջաններին հայտնի է նաև Aslantas, Azatiwaya կամ Azatiwataya, ինչպես նաև (Azati-wataya, Azatiwadda, Azatiwata)  անուններով: Azatiwaya/Azatiwataya տերմինը այսպիսի տառահնչյունային փոփոխություն է կրել՝ A(z =s)/a/ti/waya/(w=b)adda, սկզբնական ձևն է Asatibada-ն: Asatibada նշանակում է «առաջին Ա աստծո լույս պատ»: Ամրոցը պատկանել է Azatiwataya/Azatiwadda անունով թագավորին, այն կառուցվել է մոտավորապես մ.թ.առաջ 745 թվականին, համարվել է թագավորանիստ և կոչվել է Azatiwada, այդ տարածքների ժամանակակից հայտնի քաղաքը՝ Ադանան է:
        Karatepe/Aslantas հնավայրի պատմական անվան՝ Azatiwaya/Azatiwataya/, ինչպես նաև Azati-wataya/Azatiwadda/Azatiwata ամրոցի անվան ծագումնաբանությունը որոշակիորեն մատնանշում է նրա մշակույթի հիմնական կրողի էթնիկական պատկանելիությունը, որոնք հայերն էին: Ցանկացած լեզվաբան, որը զբաղվում է պատմահամեմատական լեզվաբանությամբ, առանձնակի դժվարություն չի ունենա ներկայացնելու այս բառերի ծագումնաբանությունը և մատնանշելու նրա լեզվական պատկանելիությունը: Կիլիկիայի մեզ հայտնի պատմության, այդ թվում նաև Հոմերոսի Իլիականում, մեջբերված հիմնական անունների ծագումնաբանությունը կապված է հայկական էթնոսի գործունեության հետ:
Ասատիբադա (Քարաթեփե) ԵՎՐԱՍԻԱԿԱՆ ՀՐԱՊԱՇՏՈՒԹՅԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՀԻՄՆԱԴՐՄԱՆ
ԿԵՆՏՐՈՆԱԿԱՆ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆ

        Արևապաշտությունը եղել է Կիլիկիայի գլխավոր կրոնը և գաղափարախոսությունը, գերագույն աստվածը եղել է Թեշուբը: Ըստ Հեթթական ավանդապատումների՝ աստվածների սերնդափոխությունը տեղի է ունեցել Կիլիկիայում, նրանք նաև կարծում էին, որ գոյություն են ունեցել «հեթթական հազար աստվածներ»՝ կազմված Նեսիտների, Լուվիացիների, Պալայցիների, Հուրրիների–արիների, ասուրա-բաբելոնական աստվածներից:
  
  Արամ Մկրտչյան Գերմանիա, ք.Մայնց,  18 հուլիսի 2008 թ.  
  
ԱՆԴՐԱԴԱՐՁ
          Արամ Մկրտչյանի անգամ խիստ հակիրճ այս ակնարկը պարունակում է անչափ խոսուն մի շարք տվյալներ և պատմական ճշմարտություններ.
    -   Կարաթեփե ամրոցի հարթաքանդակներում արեգակի թևավոր սկավառակը (բերված օրինակներից երկրորդը)  հատկանշական է արիա-արևապաշտական միտանացիներին և որոնցից էլ համասփռվել է այլուր` այդ թվում նաև Եգիպտոս: Դրա վերաբերյալ մենք հանգամանալից անդրադարձել ենք «Ա~յ, ա~յ, ա~յ, ա~խ այս Այ-Այա նախամայրը» անտիպ հոդվածում, որը շուտով կներկայացնենք www.eutyun.org կայքի էջերում:
    -   Նշյալ շարքի երրորդ հարթաքանդակը ներկայացնում է ամանոսյան անտառների Խումբաբա ոգուն (Լիբանան, կից` զուգահեռը), հայտնի շումերա-աքքադական «Գիլգամեշ» էպոսից, որի մեկ տարբերակը հասել է խուռիերեն թարգմանությամբ: Այլ առիթով մենք փորձել ենք ապացուցել, որ էպոսում հիշատակվող երկգագաթ Մասու լեռը` վասն «անմահության ծաղկի» դեպի ուր ճամփորդեց Գիլգամեշը, առասպելացած Սիս-Մասիսն է, իսկ այդ ծաղիկը իր հատակում պարունակող ծովը` Վանա լիճը: Բազում այլ դրվագները վերստին խոսում են մշակութային ընդհանրությունների և դրանց բնօրրան Հայկ. լեռնաշխարհի օգտին, ինչը իրավացիորեն ձգտում է ապացուցել նաև հարգելի հեղինակը:  
Անտառային ոգի Խումբաբան, որի հայրն ու մայրն իբր խուռիական Հուռում լեռն էր: Ըստ տեսաբանների, հավանաբար այստեղ արձագանքում է շումերների հանդիպումը խուռիների հետ: 
    -   Kizzuwanta տեղանվան վերաբերյալ հիշատակումներ ունի նաև Զ.Կոսիդովսկին, իր «Բիբլիական ավանդապատումներ» հատորում: Ըստ նրա, Պաղեստին հայտնված ու դրա անվանատու հունական փոքրաքանակ փղշտացիների զորությունը երկաթյա զենքերն էին (ինչպես հիքսոսների պարագայում...): Երկաթի ձուլման գաղտնիքը նրանք յուրացրել էին խեթերից, իսկ վերջիններս` «Հայկական լեռներում ինչ-որ տեղ ապրող Կիզվանդա կոչվող մի ցեղից, որը մ.թ. առաջ XVI դարում սովորել էր երկաթ ձուլել...» (էջ 308-309): Իսկ հնդեվրոպական լեզուներում ընդհանրապես մետաղների ընդհանուր անվանման արմատը *Haie/os- է, նորից հնխ. *ay-_ այրել  հարակցությամբ (ԾՆՆԴՈՑ-ԱՅԱ, էջ 22 ), և երկուսն էլ Այ-Այա  նախամոր առնչությամբ, որպես «մայր երկրի պարգև», ինչպես դրանց զուգահեռ métal-մետաղ  և mater-մայր պարագայում: Իսկ դրանք աղերս են ակնկալում Միլիտա-Մելարդի միջագետքային դիցուհու (զուգ. Իշտար-Աստար-Աստղիկ),  Մելիդու-Մալաթյա մետաղագործական երկրամասի, դրա Maden հանքային հնավայրի և ամենայն հավանականությամբ հենց Միտանի երկրանվան հետ: Մնաց ավելացնել, որ հրեական առասպելում փղշտացիների հետ առնչվող Սամսոնը արևապաշտ էր, ծնված Բետ-Շեմեշ կենտրոնից ոչ հեռու, և հենց Սամ-Շամ (արև)  և son-որդի հնդեվրոպական անձանվամբ (հմմտ. ռուս. сын-որդի, հայ. սան և  սուն, Սամոսատ, Սանասուն-Սասուն տեղանունները կամ Tomson ու նման անձնանունները...):  Սամսոնի արկածները Սասնա ծռերի հետ զարմանալի ընդհանրություններ ունեն (մեծանում է օրերով ու ժամերով, դառնում հանդուգն, կռվարար, միամիտ դյուցազն, մենամարտում ու պատառոտում է առյուծին, կապված է յոթ թվի սրբազանության հետ ևն, հուշելով նաև հրեական և Սասնա Դավիթների միջև ինչ-որ առնչություն...):  Նույնը նաև Գիլգամեշի, հուն. Հերակլեսի և նման այլոց հետ, ինչը վերստին խոսում է մշակութային սերտ փոխազդեցությունների օգտին:
    -   Kizzuwanta երկրամասի Kummani-Կոմմագեն մայրաքաղաքի անվանման հիմքում խուռիական Կումարբի   դիցանվան Կում  դիցարմատն է, որը գտնում ենք Կումայրի-Գյումրի, Ari-kumme, Կուդմուխի, և անգամ վեդայական Կումադա /ատտա, Կումբիա ու նման անվանումներում (հմմտ. նաև Խ/Կումբաբա ), ինչը ցեղակցական կապերի և մշակութային ընդհանրությունների ևս մեկ ապացույց է:
    -   Եվ վերջապես Կարաթեփե ամրոցի Azatwataya/Azatiwadda արքայանունը: Դրա Azat- յԱզատ առաջին բաղադրիչի փոխառնչությունը շատ գայթակղիչ է: Առավել ևս, որ հիմքում az համատարած դիցարմատն է (հմմտ. յԱզատ-Մասիս լեռնանունը, Հայասա-Ազզի երկրանունը, հպարս. Yazata-պաշտելի, աստվածային դասը, գերմ. As աստվածային դասը, ևն):  Սակայն առավել խոսուն և ակնհայտ է նախ aya-adda փոփոխակը, որպես մայրական թե հայրական պատկանելության վերջածանց (հմմտ. Նին-ատտա կամ Ար-ատտա, ըստ մեզ ԱՐ կա’մ մայր, ինչպես Մեծամոր-Այա, կա’մ հայր, ինչպես հետագա հայրանունները ու դրանց վերջածանցները, օրինակ սլավ. -ич-էսինչ...):  Եվ երկրորդ, այն տիպիկ միտանական անձանուն է, ինչպես Տուշրատտա, Վասաշատտա, Պարսադատտար ու նման արքայանունները Ք.ա. XVI-XIII-րդ դդ խուռի-միտանական արքայացանկից:

        Այսինքն` Կարաթեփեի ամրոցը, տարածաշրջանը, դիցամոտիվները թե անվանումները անվիճելիորեն խուռի-միտական և արիա-արևապաշտական են, այդու նաև երբեմնի այական,  ինչպես համոզված է Արամ Մկրտչյանը: Մաղթում ենք նրան հաջողություն ու այլ համարձակ պրպտումներ, իսկ այլոց` նման առաքելություն ու համագործակցություն միմյանց և`ցանկալի է, նաև Էություն կայքի հետ, վասն վերին ճշմարտության, դեռևս արթմնի հայոց գոնե ինքնաճանաչողության ու ինքնագիտակցության:
        Ինչ վերաբերում է մեզ, ապա «Հոմերոսը կիլիկեցի ?» ակնարկում արդեն հայտարարել էինք, որ պատմամշակութային խրթին հյուսվածքի որ թելն էլ բանիմացորեն քաշեք` կմերկանա պաճուճավորված ողջ եղելությունը: Սույն անդրադարձը միայն դրա ապացույցն է, այն էլ ֆիզիկական շղթայական ռեակցիայի, բայց նաև «բյուր անհայտով բյուր հավասարումներ կազմելու» մաթեմատիկական սկզբունքներով, իսկ ըստ էիզմի` ընդհանրացման և վերացարկման...
  
  ԱՐՈՐԴԻ Մարսել,  21 հուլիսի 2008 թ.