Eutyun
ՃԱՆԱՉԵԼ ԻՄԱՍՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՒ ԶԽՐԱՏ, ԻՄԱՆԱԼ ԶԲԱՆՍ ՀԱՆՃԱՐՈՅ
  Սկզբնաէջ      
  
22/06.2008թ.
Արամ Մկրտչյան
ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ՈՐՊԵՍ
ՎԵՐԷԹՆԻԿԱԿԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ԿԵՆՏՐՈՆ
( հատված մենագրությունից )
 
 
         Որևէ հստակ բացատրություն չկա, թե ինչպես է տեղի ունեցել «արմենոիդական» մարդաբանական տեսակի մշակութային թռիչքը, բայց ակնհայտ է, որ այն տեղի է ունեցել և Հայկական լեռնաշխարհը նրա հիմնական օրրանն է: Հայկական լեռնաշխարհի հարավային մատույցներում`Հայոց Միջագետքի հարավում`Ուրֆա-Եդեսիայից 15 կմ հյուսիս-արևելք գտնվում է Պորտասարի հնավայրը (Գյոբեկլի թեփեի),  որը ներկա պահին գտնվում է ժամանակակից թուրքական պետության տարածքում: Պորտասարի հնավայրում հետազոտություններ կատարողները նրբանկատորեն և բավականին սլացիկ շրջանցեցին հայկական էթնոսի պատմական ներկայությունը այս տարածաշրջանում և հիմնականում շեշտում են, որ այս մշակույթը իր շարունակությունն է ստացել միջագետքում:
        Պորտասարի հետազոտությունների մեջ լուռ շրջանցվում է այն հանգամանքը որ այս մշակութային զարգացման մեջ իր առանձնակի տեղը պետք է ունենա «արմենոիդ» մարդաբանական տեսակը: Այս հետազոտությունների մեջ «արմենոիդ» մարդաբանական տերմինը փոխարինվում է հնագիտության մեջ հայտնի անդեմ «նեոլիթյան մարդ» տերմինով:
        Պորտասարի հետազոտված հուշարձանները մատնանշում են այն փաստը, որ այս մշակույթը միանշանակորեն «արմենոիդ» մարդաբանական տեսակի կողմից ստեղծված մի հզորագույն մշակութային առանցք է, որը հաջորդ հազարամյակների ընթացքում որևէ լուրջ փոփոխությունների չենթարկվեց: Պորտասարի մշակութային պայթյունը բավարար էր, որպեսզի դառնար գերակա ողջ եվրոասիական տարածաշրջանում: Այս երևույթների արձագանքները պահպանվել են շումերական գրավոր մշակույթի մեջ:
Համայնապատկեր
Գյոբեկլի թեփե
         Պորտասարի մշակութային շերտի բացահայտումը շրջադարձային է ողջ եվրոասիական ընդհանրության համար: Հնէաբաններին մինչև այժմ չէր հաջողվել հայտնաբերել այդ աստիճանի պահպանված մշակութային արժեքներ, որոնց միջոցով կարողանային վերականգնել տրամաբանական և բնութագրական ընդհատված միասեռ մշակութային կապը ու մնում է միայն մատնանշել այդ մշակույթի անընդհատ կրողին: Հայտնաբերված մշակույթը իր ամբողջականությամբ հայկական մշակույթի համար պարզ է և հասկանալի, նրա բացահայտումը վերականգնեց բաց օղակը, որը հստակորեն բացակայում էր տարածաշրջանում և որի գոյությունը երբեք կասկածի տակ չէր առնվում:
        Համաձայն լեզուների ուսումնասիրման նոր եզրահանգումների, հայոց լեզուն համարվում է ամենահին կենդանի լեզուն, որի տարիքը հավասար է 7600 տ., որն էլ հայտ է լուրջ ընդհանրացումներ կատարելու համար: Պորտասարի մշակույթի ներկայացուցիչները իրենց գաղափարական աշխարհը և մարդու կյանքը հստակորեն բաժանել էին երկու մասի` երկրային կյանքի և անդրաշխարհային կյանքի, երկու կյանքերի իրար միացնող խորհրդանիշը համարվել է խաչը և արծիվը: Այս երկու գաղափարները ողջ տարածաշրջանի համար բազիսային երևույթներ էին:

Ծիսական սրահ

Ծիսական սրահ
         Համանման ծիսական կենտոններ հայտնաբերված են Karahantepe, Sefertepe և Hamzantepe հնէաբանական հայտնագործությունների մեջ: Ըստ եղած նյութերի առաջնային տեղ է զբաղեցնում 1990 թվականին հայտնաբերված "KarahanTepe"-ն: Այն գտնվում է Sogmatar և Harran շրջանում և մոտավորապես 11.000 տարեկան է:
        Վերջին շրջանի (2000-2007 թ.թ.)  Թուրքիայի տարածքում կատարված ուսումնասիրությունների նոր բացահայտումները վստահաբար հաստատում են, որ իրոք` կրոնը, դավանաբանությունը և նրա շուրջ ձևավորվող գաղափարախոսությունը հարկավոր է տեղայնացնել հայկական տարածաշրջանում: Ակնհայտ է, որ պատմական Ուրֆա քաղաքի մերձակայքում գտնվող Պորտասար (Գյոբեկլի թեփե կոչվող)  տարածքը կարող է համարվել արմենոիդական գերէթնոսի առաջին վերէթնիկական ծիսական կենտրոններից մեկը:
խաչ
արծիվ
        1960-ից մինչև 2007 թթ. կատարված հնէաբանական աշխատանքների մասնակի ամփոփումը տեղի ունեցավ Գերմանիայի Կարլսռուհե քաղաքում: Այն տեղի ունեցավ 2007 թվականի հունվարի 20-ից մինչև 2007-ի հունիսի 17-ը և նվիրված էր Գյոբեկլի թեփեի տարածքում կատարված հնէաբանական հայտնագործություններին: 500-ից ավել նյութերը ներկայացնում էին Գյոբեկլի թեփեի 12.000 տարվա մշակույթը:
        Միջոցառումը կազմակերպել և ներկայացնում էին.
  Prof. Dr. Klaus Schmidt DAI, Prof. Dr. Dr. Dieter Vieweger, Universität Wuppertal, Prof. Dr. Dr. Manfred Görg, Universität München, Prof. Dr. Hubert Irsigler, Universität Freiburg:
Moderation: Prof. Dr. Harald Siebenmorgen, Direktor des Badischen Landesmuseums Dr. Albert Käuflein, Leiter des Roncalli-Forums, Karlsruhe:
  
  Արամ Մկրտչյան Գերմանիա, ք.Մայնց,  22 հունիսի 2008 թ.  
  
ԽՄԲԱԳՐԱԿԱՆ ՆԿԱՏԱՌՈՒՄՆԵՐ
         Թեև ներկայացված ակնարկն ունի սկզբունքային վրիպումներ, այն պարունակում է նաև արմատական ճշմարտություններ: Որպես վրիպումներ օրինակի համար կնշենք մեկ-երկու հանգամանք:
    -   Վերնագրում «վերէթնիկական» բնորոշումը անտեղի է: Զի, նախ էթնիկական նախադրյալներ ունեին նույնիսկ հինքարեդարյա տոտեմական տոհմերը, սկսյալ հավատամքային, ինքնանվանման, խիստ նախանձախնդիր ինքնության, հոդաբաշխ լեզվից մինչև ազգ կարգավիճակի նախատիպերը (կենսատարածք, հանրային կեցություն ու պրիմիտիվ տնտեսություն ևն): Երկրորդ, Գյոբեկլի թեփե-Պորտաբլրի պես մի հսկայական հավատամքային կառույց ինքնին ակնկալում է մի գերէթնոսի առկայություն: Եվ երրորդ, հարգելի հեղինակը ինքն է իրավացիորեն խոսում արմենոիդ մարդաբանական տիպի մշակույթի մասին, ինչն էլ նորից ինքնին ենթադրում է… որոշակի էթնոս: Որովհետև մարդաբանական տիպը դեռևս էթնոս չէ, մինչդեռ մշակույթը` այո: Ուստի խնդրո առարկա մշակույթը որևէ կերպ «վերէթնիկական» չէր կարող լինել: Այլ խնդիր է էթնիկական այդ համայնքի ինքնությունը:
    -   Վերոնշյալ քարեկոթողի վրա պատկերված թռչունները ոչ թե արծիվ են` այլ անգղ, մահվան խորհրդանիշը, իսկ մյուս կոթողը ոչ թե խաչ է` այլ ոճավորված մարդաստված, ինքնին կյանքի խորհրդանիշը: Այս առումներով հեղինակի կյանք-մահը հարաբերակցությունը ճիշտ է, բայց միայն գաղափարական նախատիպերի առումով, իսկ վրիպակ` ժամանակավրեպ հետադարձումով: Այսուհանդերձ այդ աննշան թվացյալ վրիպումը փակում է կարևորագույն ճշմարտությունների բացահայտման ուղիները… Հուսանք, առիթ կլինի դրան անդրադառնալ:

        Նման հանգամանքներով հանդերձ ընդհանուր մոտեցումը ճիշտ է, թեև վտանգված էթնոցենտրիկ պիտակավորմամբ: Մինչդեռ, նույն հնավայրի հետ կապված էթնիկական անորոշությունների բորբոքումը ( ինչի ակամա զոհն ու ջատագով է շատ հարգելի հեղինակը…) կարծում ենք հասկանալի է թե ինչո՞ւ է արվում և ինչո՞ւ են նման մոտեցումները կրկնում գերմանացի թե այլ հնագետները: Քանզի, այլ պարագաներում կառաջանային խիստ խնդրահարույց հարցադրումներ (օրինակ` ի՞նչ եղան այդ մշակույթի հետնորդները…), նրանք տեղական իշխանությունների բարեհաճությունը չէին ունենա, մինչդեռ այսպես ոչ միայն վայելում են նրանց աջակցությունը` այլև ակամա քարոզում տարածաշրջանի համամարդկային արժեվորումն ու զբոսաշրջիկների ներհոսքը… (ողբա~մ ձեզ, հայրենի իշխանություններ ու գաղափարաբաններ…):
        Ինչ վերաբերում է հայրենի հնագետներին, ապա նրանք ընկճող անսկզբունքայնությամբ կուլ են տալիս հրամցված խայծն ու, առանց սեփական տեսակետ առաջադրելու, կրկնում այլոց խարդավանքները: Մինչդեռ հարկ էր արմատապես զբաղվել այս հուշարձանի և հարակից մշակույթների էթնիկական պատկանելությամբ ու հեղինակների ինքնությամբ, ինչը այսպես թե այնպես հանգելու էր ԾՆՆԴՈՑ-ԱՅԱ տեսությանը:
        Հուսով ենք, որ այս նկատառումները հեղինակը հաշվի կառնի և մենագրության հրատարակումից առաջ փոքր-ինչ կվերանայի իր մոտեցումները: Անշուշտ, մենք էլ ուրախ կլինենք, եթե այս նկատառումներին լինեն հիմնավոր հակաճառումներ ու հակափաստեր: